Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń rásmiy veb-saytında “Ekoaktiv xızmetker” bólimi ashıldı.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 15-may kúni “2030-jılǵa shekemgi dáwirde xalıqtıń ekologiyalıq mádeniyatın arttırıw koncepciyasın tastıyıqlaw haqqında”ǵı 184-sanlı qararına tiykarlanıp Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń rásmiy veb-saytında “Ekoaktiv xızmetker” bólimin ashıw medicina xızmetkerleri hám xalıq arasında ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw, salamat turmıs tárizin úgit-násiyatlaw hám iskerligimizde ekologiyalıq baǵdardı kúsheytiw ushın áhmiyetli qádem boladı.
Bólimniń maqset hám wazıypaları:
Maqset: Xalıq hám densawlıqtı saqlaw sisteması xızmetkerleri arasında ekologiyalıq sana hám mádeniyattı arttırıw, salamat turmıs tárizin úgit-násiyatlaw, qorshaǵan ortalıqtı qorǵawǵa úles qosıw hám ekologiyalıq qáwipsizlikti támiyinlew.
Wazıypaları:
Ekologiyalıq salamatlıq boyınsha áhmiyetli maǵlıwmatlardı usınıw.
Xalıq hám medicina xızmetkerleri ushın ekologiyalıq bilimlendiriw hám úgit-násiyatlaw materialların jaylastırıw.
Ekologiyalıq baslamalar hám joybarlar haqqında xabardar etiw.
Ekologiyalıq mashqalalarǵa sheshim tabıwda jámiyechilikti tartıw.
Densawlıqtı saqlaw mákemeleriniń ekologiyalıq jumısın sáwlelendiriw.
“Salamat ortalıq – salamat turmıs” (Xalıq ushın)
Suw, hawa, topıraq sapası hám salamatlıq: Taza ishimlik suwınıń áhmiyeti, hawa pataslanıwınıń aldın alıw, topıraqtıń insan salamatlıǵına tásiri.
Turmıslıq shıǵındılardı basqarıw: Shıǵındılardı saralaw, qayta islew hám utilizaciyalaw boyınsha usınıslar.
Energiya únemlew: Háwli hám úy sharayatında energiya únemlew boyınsha ápiwayı másláhátler.
Tábiyatqa dos turmıs tárizi: Eko-sumkalardan paydalanıw, plastikten waz keshiw, terek egiw sıyaqlı baslamalar.
Jasıl mektepler/baqshalar: Balalar ushın ekologiyalıq tárbiya materialları.
“Medicina mákemelerinde ekologiyalıq baslamalar” (Medicina xızmetkerleri ushın)
Medicinalıq shıǵındılardı basqarıw: Qáwipli medicinalıq shıǵındılardı durıs jıynaw, saqlaw hám utilizaciyalaw qaǵıydaları.
Energiya nátiyjeliligi: Emlewxanalarda energiya únemlew hám qayta tikleniwshi energiya dereklerinen paydalanıw.
Suwdan aqılǵa uǵras paydalanıw: Medicina mákemelerinde suwdan paydalanıwdı azaytıw ilajları.
Jasıl satıp alıw: Ekologiyalıq taza hám qáwipsiz ónimlerdi satıp alıw.
Xızmetkerlerdi oqıtıw: Ekologiyalıq qáwipsizlik hám salamat ortalıq jaratıw boyınsha xızmetkerler ushın trening hám seminarlar.
“Ekologiyalıq joybarlar hám baslamalar”
Densawlıqtı saqlaw ministrligi tárepinen ámelge asırılıp atırǵan yamasa qollap-quwatlanıp atırǵan ekologiyalıq joybarlar haqqında maǵlıwmat.
Aymaqlardaǵı medicina mákemeleriniń ekologiyalıq baslamaları (máselen, “jasıl emlewxana,” “ekoklinika” joybarları).
Ekologiyalıq belsendi xızmetker qanday bolıwı kerek?
Ekologiyalıq belsendi xızmetker degende, jumıs ornında hám jeke ómirinde qorshaǵan ortalıqtı qorǵawǵa belsene úles qosatuǵın, ekologiyalıq sanalı hám juwapker shaxs túsiniledi.
Onıń tiykarǵı ózgeshelikleri tómendegilerden ibarat bolıwı kerek:
Ekologiyalıq bilim hám xabardarlıq
Ekologiyalıq mashqalalardan xabardar boliw: Global hám jergilikli ekologiyalıq mashqalalar (klimat ózgeriwi, suw jetispewshiligi, pataslanıw, biologiyalıq hár túrliliktiń joq boliwi hám basqalar) haqqında jeterli bilimge iye boliwi kerek.
- Nizamshılıq hám standartlardı biliw: Qorshagan ortalıqtı qorǵawga tiyisli nizamshılıq, normalar hám korporativ standartlardan xabardar boliwi kerek.
Ámeliy háreketler hám intakerlik
- Resurslardı únemlew: Energiya, suw hám basqa resurslardı únemlep isletiwge umtılıw. Mısalı, shıraqlardı óshiriw, aǵıp turǵan suwdı toqtatıw.
Shıǵındılardı sortlaw hám qayta islew: Shıǵındılardı durıs sortlaw sistemaların qollanıw hám qayta islewge járdem beriw.
- Az shıǵındılı turmıs tárizi: Bir mártelik plastikten waz keshiw, kóp márte paydalanılatuǵın buyımlardan paydalanıw (máselen, sumka, krujka).
- Jasıl baslamalarda qatnasıw: Kompaniyanıń ekologiyalıq joybarlarında, ıqtıyarlı akciyalarında belsene qatnasıw, jańa ideyalardı usınıw.
Ekologiyalıq mádeniyat hám úgit-násiyat
Úlgi boliw: Óziniń jeke is-háreketleri menen basqalarga úlgi boliw.
Basqalardı ruwxlandırıw: Kásipleslerin hám átirapındaǵılardı ekologiyalıq taza turmıs tárizine hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵawǵa iytermelew.
Málimleme tarqatıw: Ekologiyalıq mashqalalar hám olardı sheshiw jolları haqqında maǵlıwmatlardı tarqatıw.
- Kritikalıq pikirlew: Jumis proceslerinde yaki jeke turmista qorshagan ortalıqqa ziyan keltiretuģın jagdaylardı anıqlaw hám olardı jaqsılaw boyinsha usınıslar beriw.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıwǵa neler kiredi:
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw – bul jámiettiń hár bir aǵzasında qorshaǵan ortalıqqa sanalı, juwapkershilikli hám ǵamxorlıq qatnasın qáliplestiriwge qaratılǵan keń kólemli process bolıp esaplanadı. Bul tek bilim alıw emes, al jeke qádiriyatlar, is-háreketler hám jámiyettegi óz-ara qatnasıqlardı óz ishine aladı.
Ekologiyalıq mádeniyattıń tiykarǵı baǵdarları:
- Ekologiyalıq bilim hám sawatlılıq:
- Ekologiyalıq mashqalalar haqqında tereń bilim: Klimat ózgeriwi, suw jetispewshiligi, hawa pataslanıwı, biologiyalıq hár túrliliktiń joq bolıwı sıyaqlı global hám jergilikli ekologiyalıq mashqalalardıń mánisi, sebepleri hám aqibetlerin túsiniw.
Tábiyat nizamların biliw: Ekosistemalardıń qalay islewi, tábiyiy resurslardıń sheklengenligi hám insan iskerliginiń olarga tásirin túsiniw.
- Turaqlı rawajlanıw principleri: Resurslardan aqılǵa uǵras paydalanıw, shıǵındılardı azaytıw, qayta islew hám energiyanı únemlew boyınsha bilimlerge iye boliw.
- Ekologiyalıq tárbiya hám bilimlendiriw:
- Shańaraqlıq tárbiya: Ekologiyalıq mádeniyattıń tiykarları shańaraqtan, balalıqtan qáliplesedi. Ata-analar balalarga tábiyattı súyiwdi, oni qásterlep saqlawdı, resurslarga abaylılıq penen qatnasta boliwdi úyretiwi kerek.
- Bilimlendiriw mákemelerindegi ekologiyalıq bilimlendiriw: Baqsha, mektep, kolledj hám joqarı bilimlendiriw mákemelerinde ekologiya pánlerin tereń oqitiw, ámeliy shinigiwlar ótkeriw. Sabaqlıqlarga ekologiyalıq temalardı kirgiziw.
- Ámeliy háreketler hám juwapkershilik:
- Resurslardı únemlew: Kúndelikli turmısta hám jumıs ornında energiya, suw, qaǵaz hám basqa resurslardı únemlew.
Shıǵındılardı basqarıw: Shıǵındılardı saralaw (plastik, qaǵaz, shiyshe hám basqalar), qayta islewge tapsırıw, shıǵındılar kólemin azaytıw (máselen, kóp márte paydalanılatuǵın sumkalardan paydalanıw).
- Ekologiyalıq taza ónimlerdi tańlaw: Qorshaǵan ortalıqqa az zıyan keltiretuǵın, ekologiyalıq sertifikatqa ie ónimlerdi satıp alıw.
Jasıl mákanlardı jaratıw hám qásterlep saqlaw: terek egiw, baǵlar hám parklerdi abadanlastırıwda qatnasıw, bar jasıl aymaqlardı qásterlep saqlaw.
Ekologiyalıq akciyalarda qatnasıw: Tazalaw akciyaları, kewilli joybarlar hám ekologiyalıq ilajlarda belsene qatnasıw.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw: keń kólemli qatnas
Ekologiyalıq mádeniyat – bul insannıń qorshaǵan ortalıqqa sanalı hám juwapkershilikli qatnası, tábiyģiy resurslardan aqılģa muwapıq paydalanıw, ekologiyalıq mashqalalardı ańlaw hám olardı sheshiwge úles qosıwģa qaratılgan bilim, kónlikpe hám qádiriyatlar sisteması. Zamanagóy dúnyada ekologiyalıq mashqalalar global kólemge jetken bir waqıtta, ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw hár qashanǵıdan da úlken áhmietke ie bolmaqta. Bul tek ǵana mámleketlik hám jámietlik shólkemlerdiń emes, al hár bir puqaranıń juwapkershiligi bolıp esaplanadı.
Ekologiyalıq mádeniyattıń tiykarǵı baǵdarları.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw bir neshe óz ara baylanıslı baǵdarlardı óz ishine aladı:
- Ekologiyalıq tálim hám tárbiya: Bul bagdar insanlarga balalıqtan baslap qorshagan ortalıq haqqında bilim beriw, olarda tábiyatqa mehir oyatıw hám ekologiyalıq juwapkershilikti qáliplestiriwdi názerde tutadi.
Mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemelerinde: Balalarǵa tábiyatqa abaylı qatnasta bolıw, shıǵındılardı saylap alıw sıyaqlı ápiwayı qaǵıydalar úyretiledi.
Uliwma bilim beriw mekteplerinde: Biologiya, geografiya, ximiya pánleri arqalı ekologiyalıq bilimler tereńlestiriledi, ekologiyalıq dógerekler shólkemlestiriledi.
Joqarı oqıw orınlarında: Ekologiya, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw boyınsha arnawlı qánigeler tayarlanadı, barlıq qánigelik baǵdarları boyınsha ekologiyalıq bilimler beriledi.
Xalıq arasında: Ǵalaba xabar quralları, sociallıq tarmaqlar, túrli akciyalar hám ilajlar arqalı ekologiyalıq úgit-násiyat jumısları alıp barıladı.
- Ekologiyalıq bilimlerdi arttırıw: Bul xalıqtıń qorshagan ortalıq mashqalaları, olardıń sebepleri hám aqibetleri haqqında xabardarlıǵın arttırıwdı anlatadı.
Ilimiy-ǵalabalıq ádebiyatlar: Ekologiyaga tiyisli kitaplar, jurnallar, maqalalardı úgit-násiyatlaw.
Hújjetli filmler hám kórsetiwler: Ekologiyalıq mashqalalardı sáwlelendiretuǵın baǵdarlamalardı efirge uzatıw.
Ashıq bayanatlar hám seminarlar: Qánigeler qatnasıwında ekologiyalıq temalarda ilajlar ótkeriw.
- Ekologiyalıq sana hám dúnyaqarastı qáliplestiriw: Insanlarda tábiyatqa baylanıslı filosofiyalıq, ádep-ikramlılıq hám etikalıq kózqaraslardı rawajlandırıw, olardı tábiyattıń bir bólegi sıpatında túsiniwge shaqırıw.
Qádiriyatlardı ózgertiw: Materiallıq baylıqlardan góre tábiyiy ortalıq hám salamat turmıs tárizi qádiriyatların ústin qoyıw.
Juwapkershilik sezimin arttırıw: Hár bir insannıń ekologiyalıq mashqalalardı sheshiwdegi jeke juwapkershiligin ańlatıw.
Belsendi puqaralıq poziciyası: Xalıqtı ekologiyalıq baslamalarda qatnasıwǵa shaqırıw.
Ámeliy ekologiyalıq iskerlik: Ekologiyalıq mádeniyattı joqarılatıw tek bilim hám sana dárejesinde emes, al ámeliy háreketlerde de kórinisi kerek.
Resurslardı únemlew: Suw, elektr energiyası, gaz sıyaqlı resurslardan aqılģa muwapıq paydalanıw.
Shıǵındılardı sortlaw hám qayta islew: Turmıslıq shıǵındılardı óz aldına jıynaw hám olardı qayta islew imkaniyatlarınan paydalanıw.
Qorshaǵan ortalıqtı abadanlastırıw: Terek egiw, elatlı punktlerdi tazalaw akciyalarında qatnasıw.
Kem uglerodli turmis tárizi: Jámiyetlik transporttan paydalanıw, velosipedte júriw, energiya únemlewshi texnikalardan paydalanıw.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıwdıń áhmiyeti.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw tómendegiler ushın áhmiyetli:
- Tábiyiy resurslardı saqlaw: Suw, jer, togaylar, haywanat dúnyası sıyaqlı bahalı resurslardı keleshek áwladlar ushin saqlap qalıw.
- Ekologiyalıq qáwipsizlikti támiyinlew: Qorshagan ortalıq pataslanıwınıń aldın alıw, insan salamatlıǵına zıyanlı tásirlerdi azaytıw.
- Turaqlı rawajlanıwǵa erisiw: Ekonomikalıq rawajlanıwdı ekologiyalıq teń salmaqlılıq penen úylestiriw.
- Xalıqtıń salamatlıǵın bekkemlew: Taza hawa, suw hám salamat awqat ónimleri menen támiyinlew.
- Jámiyette ekologiyalıq juwapkershilikti arttırıw: Hár bir puqaranıń qorshaǵan ortalıqtı qorǵawǵa úles qosıwın xoshametlew.
Ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw ushın jáne qanday ámeliy ilajlar kerek?
Jergilikli dárejede ekologiyalıq joybarlardı qollap-quwatlaw hám xoshametlew:
“Eko-máhálle” baǵdarlamaları: Hár bir máhállede qorshaǵan ortalıqtı tazalaw, kóklemzarlastırıw, shıǵındılardı sortlaw hám qayta islew boyınsha jergilikli xalıqtı tartqan halda turaqlı joybarlardı ámelge asırıw. Eń úlgili máhállelerge grantlar hám sıylıqlar ajıratıw.
Jámietlik ekologiyalıq qadaǵalawdı kúsheytiw: Máhálle puqaralar jıyınları janında ekologiyalıq toparlar dúziw hám olarǵa qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw, tábiyattı pataslandırıw jaǵdayların anıqlaw hám tiyisli uyımlarǵa jetkeriw wákilliklerin beriw.
Shıǵındılardı basqarıw sistemasın jetilistiriw:
Shıǵındılardı qayta islewdiń zamanagóy texnologiyaların engiziw: Sırt el tájiriybesin úyrengen halda, plastikalıq, qaǵaz, shiyshe hám organikalıq shıǵındılardı qayta islew boyınsha nátiyjeli zavodlar hám kárxanalardı qurıwǵa investiciyalardı tartıw.
“Nol shıǵındı” koncepciyasın úgit-násiyatlaw: Xalıq arasında shıǵındı payda etiwdi azaytıw, zatlardan qayta-qayta paydalanıw hám olardı qayta islew ideyaların keńnen en jaydırıw. Máselen, bir mártelik plastik ıdıslardan waz keshiw, qalta ornına kóp márte paydalanılatuǵın sumkalardan paydalanıw.
Ekologiyalıq turizm hám turaqlı tábiyattan paydalanıwdı rawajlandırıw:
Ekoturizm baǵdarların keńeytiw: Ózbekstannıń bay tábiyatı hám biokóptúrliligin saqlaǵan halda, ekoturizmdi rawajlandırıwǵa itibar qaratıw. Bul arqalı jergilikli xalıq ushın qosımsha dáramat dáreklerin jaratıw hám olarda tábiyattı saqlawǵa baylanıslı juwapkershilik sezimin kúsheytiw.
Tábiyattı qorǵaw aymaqların keńeytiw hám bekkemlew: Qorıqxanalar, milliy baǵlar hám buyırtpaxanalardıń jumısın jáne de jaqsılaw, olardıń aymaqların keńeytiw hám biokóptúrlilikti saqlap qalıw boyınsha xalıqaralıq birge islesiwdi jolǵa qoyıw.
- Suw resurslarınan aqılǵa uǵras paydalanıw mádeniyatın qáliplestiriw:
Suwdı únemleytuǵın texnologiyalardı ǵalaba en jaydırıw: Awıl xojalıǵında tamshılatıp suwǵarıw, sanaatta suwdan qayta paydalanıw sistemaların engiziwdi xoshametlew.
Xalıq arasında suwǵa abaylı qatnasta bolıwdı úgit-násiyatlawdı kúsheytiw: Suw jetispewshiligi mashqalasınıń áhmietliligin túsindiriw, hár bir tamshı suwdıń qádirine jetiwge úyretiw.
“Jasıl” ekonomika principlerin keńnen engiziw:
Qayta tikleniwshi energiya dáreklerine ótiwdi jedellestiriw: Quyash hám samal energiyasınan paydalanıwdı xoshametlew, bul tarawǵa investiciyalardı tartıw.
“Jasıl” biznesti qollap-quwatlaw: Ekologiyalıq taza ónimler islep shıǵarıwshı, energiya únemlewshi texnologiyalardı qollanıwshı kárxanalar ushın jeńillikler jaratıw.
