Búgin mámleketimizde jańalanıwlar nápesi kirip barmaǵan birde-bir taraw yamasa tarmaq, qala, rayon, awıl qalmaǵanı esap. Elimiz pútkilley jańasha kóriniske iye bolmaqta desek hesh qanday artıq aytqan bolmaymız. Álbette, aldımızda islenetuǵın jumıslar kóp. Sol ushın «Háreketler strategiyasınan – Rawajlanıw strategiyasına qaray» principi tiykarında ámelge asırılatuǵın reformalar barǵan sayın kúsheyip barmaqta.

Qaraqalpaqstandı rawajlandırıw jolındaǵı reformalar xalıqtıń abadanlıǵın arttırıwǵa xızmet etpekte.

«Insan qádiri ushın» principi ámelde»

Reformalardıń nátiyjesin tek ǵana Qaraqalpaqstan mısalında alıp qarayıq. Aymaqtaǵı jańalanıw hám ózgerisler xalıqtıń turmıs dárejesin jaqsılamaqta. Qaraqalpaqstannıń jalpı aymaqlıq ónimi 2017-2021-jıllarda  26,3 trillion sumǵa ósti. Basqasha aytqanda, bul 32 procentke ósken. Sonday-aq, usı dáwirde jumıs alıp barılıp atırǵan kárxanalardıń sanı 19 mıń 200 den 27 mıń 400 ge jetti. Bul, bárinen burın xalqımızdıń miynetsúygishligi hám reformalar nátiyjesiniń kórinisi bolıp tabıladı.

Usı jerde elimiz turmısındaǵı áhmiyetli siyasiy waqıya – Ózbekstan Respublikası Prezidenti saylawı haqqında eki awız aytıp ótiw kerek. Sebebi, xalıq ózi saylaǵan mámleket basshısı menen abadan turmısqa qaray barmaqta. Óytkeni 2021-jıl 24-oktyabr xalqımızdıń aydın keleshegi hám Jańa Ózbekstan rawajlanıwı ushın sheshiwshi áhmiyetke iye sánelerden biri bolıp qaldı. Sol kúni xalqımız «Insan qádiri ushın»  principine tiykarlanǵan, eń perspektivalı, xalıqshıl, úlken dóretiwshilik hám demokratiyalıq, integraciyalıq, sociallıq-ekonomikalıq, siyasiy baǵdarlama ushın dawıs berdi. Bul kún hár birimizdiń tilimizde shúkirshilik, kewlimizde minnetdarshılıq, qálbimizde keleshekke isenim sezimlerin jáne de kúsheytti.

Sebebi, Shavkat Mirziyoevtiń saylawaldı baǵdarlamasınan awıllıq jerler hám qalalarda arzan turaq jaylar qurıw boyınsha áhmiyetli wazıypalar orın alǵan edi. Bul baǵdarda áhmiyetli qararlardıń qabıl etilgeni hám keyin ala onıń ámelge asırılıwınıń gúwası bolmaqtamız.

Prezidentimiz aymaqlarǵa saparı waqtında ápiwayı adamlar menen ushırasıp, mashqalalardı jeke ózi úyrendi. Úylerge kirip, xalıqtıń turmıs tárizi, sharayatları menen jaqınnan tanıstı. Saylawshılar menen ushırasıwlardıń birinde Bozataw rayonındaǵı «Jaslıq» mákan puqaralar jıyınında jasaytuǵın Júginis Jumanazarovtıń úyinde miyman bolǵanı keshegidey yadımızda. Mámleketimiz basshısı bes qızdı úlgili tárbiyalap atırǵan bul shańaraqtıń turmıs tárizi, olardıń tımsalında pútkil bozatawlılardıń jasaw sharayatları menen qızıqqan edi.

«Bozatawda ázelden miynetkesh adamlar jasaydı, – degen edi Shavkat Mirziyoev sol ushırasıwda. Jeri ónimdarlı, shorlanbaǵan. Biraq, uzaq jıllar bul imkaniyatlar esapqa alınbay, biraz itibarsız qalǵan edi. Bozataw xalqınan qarızımız bar. Eń jaqın – Kegeyli rayonınıń orayına shekem 100 kilometr edi. Endi usı jerdiń ózinde sharayat jaratıp, mámleketlik xızmetlerdi jolǵa qoyıp, jumıs orınların shólkemlestiriwge háreket etip atırmız. Isbilermenlerdi isendirip, subsidiya bersek, infrastrukturanı jaqsılap, xalıqtı kóship keliwge tartsaq, bul aymaq úlken imkaniyatlarǵa iye».

Haqıyqatında da, Bozataw rayonı mámleketimiz basshısınıń baslaması menen 2019-jılı qayta shólkemlestirildi. Keyingi eki jılda bul jerde kóp qabatlı turaq jaylar, sawda kompleksleri, mıń orınlıq amfiteatr, sport maydanları, Jaslar orayı qurıldı, jollar ońlandı.

Qaraqalpaqstanda jaslardıń puqta bilim alıwı, sport penen shuǵıllanıwı ushın sharayat jaratıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Atap aytqanda, keyingi jıllarda qala hám rayonlarda 14 jańa mektep, 4 jańa joqarı bilimlendiriw mákemesi qurılıp, paydalanıwǵa tapsırıldı.

Keyingi bes jıllıqta jaslardı joqarı bilimlendiriw menen qamtıp alıw dárejesi 50 procentke jetkeriliwi rejelestirilgen. Bul ushın Qaraqalpaqstanda mámleketimiz hám sırt el joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń 6 filialı shólkemlestiriledi.

Solardıń qatarında hár bir qala hám rayondaǵı Jaslar orayı jáne ulıwma bilim beriw mekteplerinde 100 mıńnan aslam jas shet tilleri, IT texnologiyalarına oqıtıladı, qosımsha 6 mıń orınlıq jańa jataqxanalar qurıladı.

Ekonomikalıq reformalardıń sociallıq nátiyjesi

Ótken qısqa dáwirde kórilgen ilajlar xalqımızdıń turmısın jaqsılawǵa xızmet etpekte. Sonday-aq, infrastrukturanı rawajlandırıw, ekonomikalıq jetilisiw ushın da áhmiyetli bolıp tabıladı. Sonlıqtan, aymaqta 102 kilometrden artıq gaz qubırı tartıldı, 2 mıń 200 kilometrden aslam suw támiynatı tarmaǵı ońlandı, 100 kilometrden zıyat avtomobil jolı paydalanıwǵa tapsırıldı. Bunday ámeliy jumıslar jańa reformalar dáwirinde aymaqta sanaattıń jedel rawajlanıwına tiykarǵı túrtki bolǵan toqımashılıq, bılǵarı-ayaq kiyim, qurılıs materialları, mebel ónimlerin islep shıǵarıw 3 esege ósiwine imkaniyat jarattı.

Qaraqalpaqstandaǵı ekologiyalıq jaǵdaydan kelip shıǵatuǵın bolsaq, bul jerde xalıqtı sociallıq qorǵawǵa elimizdiń barlıq aymaqlarına salıstırǵanda ayrıqsha itibar zárúr. Sonlıqtan, xalıqtı hár tárepleme sociallıq qorǵaw, múnásip turmıs sharayatın jaratıw, turaq jay menen támiyinlew sıyaqlı baǵdarlarǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. «Temir dápter»ge kirgizilgen 65 mıńǵa shamalas jáne 16 jasqa shekemgi balalıqtan mayıplıq aǵzası bolǵan hám baǵıwshısınan ayrılǵan 17 mıń shańaraqqa materiallıq járdem kórsetildi. Sanlarǵa múrájat etetuǵın bolsaq, ótken dáwirde 4 mıń 390 mıń kvadrat metr turaq jay fondı paydalanıwǵa tapsırıldı. Ulıwma bilim beriw mekteplerinde sıyımlılıq 38 mıńnan aslam orınǵa hám mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemesinde bolsa 15 mıń orınǵa kóbeytildi. Sonday-aq, medicina mákemelerinde orınlar 900 den aslamǵa kóbeytildi. Bul, óz gezeginde, 127 mıń jańa jumıs ornınıń jaratılıwına imkaniyat berdi. Mektepke shekemgi bilimlendiriw menen qamtıp alıw dárejesi 2017-jılǵı 32 procentten 75 procentke jetti.

Bul dáwirde kishi biznes subektleriniń sanı eki esege kóbeydi hám 21 mıńǵa jetti. Nátiyjede qosımsha 83 mıń jańa turaqlı jumıs ornı jaratıldı. Ortasha miynet haqı bolsa 2,8 esege artıp, 2,7 million sumǵa jetti. 2020-jıldıń juwmaǵı boyınsha Qaraqalpaqstanda xalıqtıń jan basına tuwra keletuǵın jalpı dáramat 3 esege arttı.

Qaraqalpaqstanda sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıwǵa berilip atırǵan bunday ayrıqsha itibar tiykarında tereń mánis bar. Bul háreketler qaraqalpaq xalqınıń jańa oyanıw dáwiri, erteńgi kúnge isenimin arttırıwǵa qaratılǵan. Aymaqtıń ekonomikalıq rawajlanıwı tek ǵana ekonomika emes, al sociallıq-mádeniy tarawdıń rawajlanıwına da tiykar bolıwı menen birge, keleshekte Qaraqalpaq eliniń abadanlıǵı ushın negiz jaratadı.

Ásirge tatıytuǵın qarar

Prezidentimizdiń 2020-jıl 11-noyabrdegi «2020-2023-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikasın kompleksli sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw ilajları haqqında»ǵı qararı aymaqtı kompleksli rawajlandırıwda úlken áhmiyetke iye bolmaqta.

Bul qarar Qaraqalpaqstannıń qolda bar sociallıq-ekonomikalıq, sonıń ishinde, óndirislik hám investiciyalıq potencialınan nátiyjeli paydalanıw, aymaqta injenerlik-kommunikaciya, sociallıq hám óndirislik infrastrukturanı jaqsılaw, ekonomika tarmaqların turaqlı rawajlandırıw, sol tiykarda xalıqtıń bántligin támiyinlew hám turmıs dárejesin arttırıwǵa xızmet etpekte.

Qararda 2020-2023-jıllarda Qaraqalpaqstandı kompleksli sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıwdıń áhmiyetli baǵdarları belgilep berilgen. Atap aytqanda, injenerlik-kommunikaciya hám jol-transport infrastrukturasın rawajlandırıw tarawında 141 mıńnan aslam xalıqtı oraylasqan ishimlik suwı tarmaǵına jalǵaw hám oraylasqan tarmaqlar arqalı taza ishimlik suwı menen támiyinlengenlik dárejesin 61,5 procentten 70,1 procentke jetkeriw belgilengen.

Baǵdarlamada aymaqlardı turaqlı rawajlandırıw áhmiyetli baǵdar sıpatında belgilengen. Rayon hám qalalar kesiminde 14 bes jıllıq aymaqlıq baǵdarlama ámelge asırıladı.

Aymaqlarda xalıqtıń jasaw sharayatın jaqsılaw ushın urbanizaciya siyasatın bunnan bılay da jetilistiriw názerde tutılmaqta. Urbanizaciyalaw maqsetinde úlken, orta hám kishi qalalar arasında transport-logistika sisteması hám injenerlik-kommunikaciya infrastrukturasın rawajlandırıw baǵdarlamaları ámelge asırıladı. Renovaciya baǵdarlamaları tiykarında qalalarda gónergen jaylardıń ornına 19 million kvadrat metrden artıq zamanagóy turaq jaylar qurıladı, 275 mıńnan aslam shańaraq jańa massivlerge kóship ótedi.

Qaraqalpaqstannıń barlıq qala, rayon hám awılların kompleksli rawajlandırıwǵa hár qashanǵıdan da tiykarǵı áhmiyet qaratıladı. Nátiyjede, Nókis qalası, Taqıyatas hám Xojeli rayonlarınıń oraylarında 105 mıńnan aslam xalıqtıń úylerin aqaba suw tarmaǵına jalǵaw hám aqaba suw xızmetleri menen támiyinlew dárejesin 14,1 procentten 20,2 procentke jetkeriw názerde tutılǵan.

Nókis qalası hám Taqıyatas rayonında kóp kvartiralı turaq jaylardıń ishki ıssılıq támiynatı sistemaların tolıq rekonstrukciyalaw, 9 elatlı punktte tábiyǵıy gaz tarmaqların iri onlaw ilajları kóriledi. 246 elatlı punkt gaz ballonları menen úzliksiz támiyinlenip kelmekte. Sonday-aq, 442 transformator punkti hám 1023,8 kilometr elektr jetkerip beriw tarmaǵın qurıw jáne rekonstrukciyalaw jumısları ámelge asırıladı, elektr energiyasınan paydalanıw quwatlılıǵı 1,5 milliard kVt/saattan 2,1 milliard kVt/saatqa arttırıladı.

Aymaqta 444,7 kilometr xalıqaralıq hám respublikalıq áhmiyetke iye jáne 408,1 kilometr jergilikli hám ishki avtomobil jolların jańadan qurıw hám rekonstrukciyalaw, 290 elatlı punktke optikalıq talshıqlı tarmaq tartıw, 150 bazalıq stanciya qurıw hám 200 in modernizaciyalaw, hár bir elatlı punktti 10 Mb/saattan kem bolmaǵan tezliktegi internet tarmaǵına jalǵaw, 90,9 mıń gektar awıl xojalıǵı jer maydanınıń suw támiynatın, 208 mıń gektar maydannıń meliorativlik jaǵdayın jaqsılaw hám 45 mıń gektar egislik jerde suwdı únemleytuǵın texnologiyalar engiziw baslap jiberilgen.

Sociallıq infrastrukturanı rawajlandırıw baǵdarında bolsa 21 mámleketlik mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkemi hám 400 shańaraqlıq mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkeminiń imaratın qurıw, 55 in rekonstrukciyalaw, iri onlaw, 20 mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkemin mámleketlik-jeke-menshik sheriklik tiykarında shólkemlestiriw, 7 ulıwma orta bilim beriw mektebin qurıw, 101 mektepti rekonstrukciyalaw hám iri onlaw jumısları basqıshlı ámelge asırılmaqta. Sol tiykarda ulıwma orta bilimlendiriw mekteplerinde oqıwshı ornı koeficienti 1,1 procentten asıp ketpewin támiyinlew hám 32 medicinalıq mákemesin qurıw, rekonstrukciyalaw jáne jeke menshik medicina mákemelerin shólkemlestiriw, medicina mákemeleriniń qabıllaw quwatlılıǵın 20,4 mıńǵa, orınlar sanın 7,1 mıńǵa jetkeriw ilajları kórilmekte.

21 mádeniyat obektin qurıw hám rekonstrukciyalaw, xalıqqa mádeniy xızmet kórsetiwdiń sapasın jaqsılaw, olardıń mádeniy zárúrliklerin qanaatlandırıw hám bos waqtınıń mazmunlı ótiwin támiyinlew, 181 mektepti «Bir million programmist» joybarına kirgiziw 3 mıńnan aslam jastı kompyuterde progammalastırıw tiykarlarına úyretiw arqalı sanlı texnologiyalar baǵdarında jetik qánigeler tayarlaw boyınsha da jumıslar qızǵın alıp barılmaqta. 39 sport obektin qurıw, rekonstrukciyalaw arqalı qosımsha 83 mıń adamnıń sport penen shuǵıllanıwı ushın sharayatlar jaratıladı.

Bul kólemli baǵdarlamalardıń orınlanıwı xalıqtı sociallıq qorǵaw, salamat turmıs tárizin qáliplestiriw, olardıń uzaǵın jaqın, awırın jeńil etiwge tiykar boladı.

Moynaq jańalanǵan kelbetke iye boladı

Oliy Majlis Senatında Aralboyı aymaǵın rawajlandırıw, xalıqtıń turmısın jaqsılaw hám dáramatların arttırıw boyınsha jańa komitet shólkemlestirilgen edi. Ótken dáwirde Aral teńiziniń qurıǵan aymaǵında shól ósimliklerin egiw ushın 1 million 126 mıń gektar maydanda qarıq tartılıp, 461 mıń gektarǵa seksewil tuqımı shashılıp, náller otırǵızıldı. 700 mıń gektar jerde «jasıl qaplama» – Qorǵaw toǵayları jaratıldı. Bul ushın 61 million túp seksewil, qandim hám basqa da shól ósimlikleri, wálayatlardan 45 million túpten artıq nál alıp kelip egildi. Nátiyjede, ekologiyalıq jaqtan awır jaǵdayǵa túsip qalǵan Moynaq búgin pútkilley jańasha kelbetke iye bolıp, jedel rawajlanıp atırǵan zamanagóy rayonlardan birine aylandı.

Bul aymaqtıń ósimlikler hám haywanatlar dúnyasın tiklew boyınsha kelesi 5 jıllıqtıń milliy baǵdarlaması islep shıǵılmaqta. Ulıwma etip aytqanda, Aralboyı regionın rawajlandırıw máselesi keyingi 30 jıl ishinde birinshi márte mámleketlik siyasattıń áhmiyetli baǵdarına aylandı.

Qaraqalpaqstanǵa ayrıqsha itibar berilip, úlken kúsh hám resurslar tartılǵanı óz nátiyjesin berip atırǵanın joqarıdaǵı sanlarda kóriwimiz múmkin. 2022-2026-jıllarǵa mólsherlengen «Rawajlanıw strategiyasında» belgilengen ilajlar hám ámelge asırılatuǵın reformalar Qaraqalpaqstannıń jedel rawajlanıwına tiykar jaratadı.

235 zamanagóy kóp kvartiralı turaq jay qurıladı

Hár bir adamnıń arzıw-ármanı bar. Bala úylendiriw, qız uzatıw, olardı úyli-jaylı etiw sıyaqlı jaqsı niyetler solardıń qatarına kiredi. Ótken dáwir ishinde Qaraqalpaqstanda da mine, usınday iygilikli maqsetler jolında xalıqtı razı etiw ushın turaq jaylar qurıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta.

Mámleketimiz basshısınıń joqarıda atap ótilgen qararı Qaraqalpaqstanda 7 mıń 4 kvartiralı 235 zamanagóy kóp kvartiralı turaq jay kompleksin qurıw, sonday-aq, jas shańaraqlar hám kem támiyinlengen xalıq ushın 2 mıń 84 kvartiralı 36 arzanlastırılǵan turaq jay qurıw arqalı olardıń jasaw sharayatın jaqsılaw máseleleri anıq sheshimin tapqanı menen áhmiyetli bolıp tabıladı.

Qaraqalpaqstanda 2020-2022-jıllarda aymaqlıq investiciyalıq joybarlar sheńberinde ulıwma bahası 12,3 trillion sum muǵdarında 1 mıń 359 joybar iske qosılıp, 17,5 mıń jańa jumıs ornı jaratıldı. Bul processte 523 million dollar muǵdarındaǵı tikkeley sırt el investiciyasın ózlestiriw, xalıqaralıq finans institutlarınıń 1 milliard dollar muǵdarındaǵı qarjısın áhmiyetli infrastrukturalıq joybarlardı ámelge asırıwǵa qaratıw, jıllıq eksport kólemin 347 million dollarǵa, eksport etiwshi kárxanalardıń sanın 250 ge, eksport geografiyasın 45 ke jetkeriwge áhmiyetli wazıypa sıpatında qaralmaqta. Oǵan bola, eksportqa qaratılatuǵın ónimlerdiń túrin 30 dan arttırıw mólsherlengen.

Qararda aymaqtaǵı erkin ekonomikalıq zonalarda nırqı 21,2 million dollarǵa teń 9 joybar, kishi sanaat zonalarında bolsa bahası 28 million dollarlıq 81 joybardı iske qosıw belgilengen. Bul baǵdarda jańa sanaat ónimlerin islep shıǵarıw quwatlılıqların shólkemlestiriw, sonıń ishinde 9 kárxananıń jumısın jolǵa qoyıw jumısları baslap jiberilgen.

Rayonlarda 27 sanaat klasterin shólkemlestiriw, sanaatı tómen bolǵan Taxtakópir, Bozataw hám Shomanay rayonlarında keminde 50 jańa sanaat kárxanasın iske qosıw rejelestirilgen.

Xalqımızda jer eldi toydıradı, degen danalıq sóz bar. Aymaqta 30 mıń gektarǵa gúnji egiw jolǵa qoyılıp, ónim tolıq eksportqa qaratıladı. Balıq jetistiriwdiń kólemin eki esege arttırıwdıń esabınan (2021-jılı 35 mıń tonna) 2022-jılı 50 mıń tonnaǵa jetkeriledi. Bul sıyaqlı joybarlar Qaraqalpaqstannıń sanaatın rawajlandırıwda úlken áhmiyetke iye.

Turizm infrastrukturası jaratıladı

Qaraqalpaqstanda turizm ushın qolaylı bolǵan 7 orın bar, sonıń ishinde, Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyi kollekciyası, Aral teńizi, tat basqan 11 korablden ibarat «Korabller qoyımshılıǵı», Mizdakxan arxitekturalıq kompleksi, Ayaz qala, Tetis okeanınıń qaldıǵı – Barsakelmes, Sudoche kóli – bulardıń bári turizmdi rawajlandırıw ushın qolaylı imkaniyatlarǵa iye.

Sonıń ushın bul jerlerde turizmniń rawajlanıwına baylanıslı úlken baǵdarlamalar ámelge asırılıwı názerde tutılǵan. Hár jılı keminde 900-950 jańa xızmet kórsetiw obektin shólkemlestiriwdi qollap-quwatlaw arqalı xızmet kórsetiwdiń kólemin keminde 2,5 esege arttırıw, sırt elli turistlerdiń sanın 80 mıńǵa, turizm xızmetleriniń eksportın 45 million dollarǵa jetkeriw belgilenbekte.

Joqarıdaǵı dáliyller mámleketimiz tárepinen Qaraqalpaqstanda alıp barılıp atırǵan úlken reformalardıń kólemin sáwlelendiredi, desek aljaspaymız. Belgilengen wazıypalar bolsa Qaraqalpaqstannıń qolda bar imkaniyat hám resurslarınan nátiyjeli paydalanıwdıń áhmiyetin belgileydi.

Bunday úlken ekonomikalıq reformalar, jámiyetlik-mádeniy tarawdaǵı túpkilikli ózgerisler, keń kólemli jańalanıw processleri aymaqta júzege kelgen mashqalalardı saplastırıw menen birge tálim-tárbiyanıń sapasın arttıradı, xalıqtıń abadanlıǵı ushın real tiykar boladı.

Qońıratbay Sharipov,

Tashkent mámleketlik ekonomika

universitetiniń rektorı, professor.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi