Sog‘liqni saqlash vazirligining rasmiy veb-saytida «Ekofaol xodim» bo‘limi ochildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 15 maydagi «2030 yilgacha bo‘lgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi 184-sonli qaroriga asosan Sog‘liqni saqlash vazirligining rasmiy veb-saytida » Ekofaol xodim» bo‘limini ochish tibbiyot xodimlari va aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni yuksaltirish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va faoliyatimizda ekologik yo‘nalishni kuchaytirish uchun muhim qadam bo‘ladi.
Bo‘limning maqsad va vazifalari:
Maqsad: Aholi va sog‘liqni saqlash tizimi xodimlari o‘rtasida ekologik ong va madaniyatni oshirish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, atrof-muhitni muhofaza qilishga hissa qo‘shish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash.
Vazifalari:
Ekologik salomatlik bo‘yicha muhim ma’lumotlarni taqdim etish.
Aholi va tibbiyot xodimlari uchun ekologik ta’lim va targ‘ibot materiallarini joylashtirish.
Ekologik tashabbuslar va loyihalar haqida xabardor qilish.
Ekologik muammolarga yechim topishda jamoatchilikni jalb qilish.
Sog‘liqni saqlash muassasalarining ekologik faoliyatini yoritish.
«Sog‘lom muhit – sog‘lom turmush» (Xalq uchun)
Suv, havo, tuproq sifati va salomatlik: Toza ichimlik suvining ahamiyati, havo ifloslanishining oldini olish, tuproqning inson salomatligiga ta’siri.
Maishiy chiqindilarni boshqarish: Chiqindilarni saralash, qayta ishlash va utilizatsiya qilish bo‘yicha tavsiyalar.
Energiya tejash: Hovli va uy sharoitida energiya tejash bo‘yicha oddiy maslahatlar.
Tabiatga do‘stona turmush tarzi: Eko-sumkalardan foydalanish, plastikdan voz kechish, daraxt ekish kabi tashabbuslar.
Yashil maktablar/bog‘chalar: Bolalar uchun ekologik tarbiya materiallari.
«Tibbiyot muassasalarida ekologik tashabbuslar» (Tibbiyot xodimlari uchun)
Tibbiy chiqindilarni boshqarish: Xavfli tibbiy chiqindilarni to‘g‘ri yig‘ish, saqlash va utilizatsiya qilish qoidalari.
Energiya samaradorligi: Shifoxonalarda energiya tejash va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish.
Suvdan oqilona foydalanish: Tibbiyot muassasalarida suvdan foydalanishni kamaytirish choralari.
Yashil xarid: Ekologik toza va xavfsiz mahsulotlarni sotib olish.
Xodimlarni o‘qitish: Ekologik xavfsizlik va sog‘lom muhit yaratish bo‘yicha xodimlar uchun trening va seminarlar.
«Ekologik loyihalar va tashabbuslar»
Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan amalga oshirilayotgan yoki qo‘llab-quvvatlanayotgan ekologik loyihalar haqida ma’lumot.
Hududlardagi tibbiyot muassasalarining ekologik tashabbuslari (masalan, «yashil shifoxona,» «ekoklinika» loyihalari).
Ekologik faol xodim qanday bo‘lishi kerak?
Ekologik faol xodim deganda, ish joyida va shaxsiy hayotida atrof-muhit muhofazasiga faol hissa qo‘shadigan, ekologik ongli va mas’uliyatli shaxs tushuniladi.
Uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat bo‘lishi kerak:
Ekologiyalыq bilim hәm xabardarlыq
Ekologik muammolardan xabardorlik: Global va mahalliy ekologik muammolar (iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, ifloslanish, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi va h.k.) haqida yetarli bilimga ega bo‘lishi kerak.
- Qonunchilik va standartlarni bilish: Atrof-muhitni muhofaza qilishga oid qonunchilik, me’yorlar va korporativ standartlardan xabardor bo‘lishi kerak.
Amaliy xarakatlar va tashabbuskorlik
- Resurslarni tejash: Energiya, suv va boshqa resurslardan tejamkorlik bilan foydalanishga intilish. Masalan, chiroqlarni o‘chirish, oqayotgan suvni to‘xtatish.
- Chiqindilarni saralash va qayta ishlash: Chiqindilarni to‘g‘ri saralash tizimlarini qo‘llash va qayta ishlashga ko‘maklashish.
- Kam chiqindili turmush tarzi: Bir martalik plastikdan voz kechish, ko‘p marta ishlatiladigan buyumlardan foydalanish (masalan, sumka, krujka).
- Yashil tashabbuslarda ishtirok etish: Kompaniyaning ekologik loyihalarida, ko‘ngilli aksiyalarida faol ishtirok etish, yangi g‘oyalarni taklif etish.
Ekologik madaniyat va targ‘ibot
Namuna bo‘lish: O‘zining shaxsiy xatti-harakatlari bilan boshqalarga namuna bo‘lish.
Boshqalarni ruhlantirish: Hamkasblarini va atrofdagilarni ekologik toza turmush tarziga va atrof-muhitni muhofaza qilishga undash.
Axborot tarqatish: Ekologik muammolar va ularni hal etish yo‘llari haqida ma’lumotlarni tarqatish.
- Tanqidiy fikrlash: Ish jarayonlarida yoki shaxsiy hayotda atrof-muhitga zarar yetkazadigan holatlarni aniqlash va ularni yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar berish.
Ekologik madaniyatni yuksaltirishga nimalar kiradi:
Ekologik madaniyatni yuksaltirish – bu jamiyatning har bir a’zosida atrof-muhitga ongli, mas’uliyatli va g‘amxo‘rona munosabatni shakllantirishga qaratilgan keng qamrovli jarayondir. Bu nafaqat bilim olish, balki shaxsiy qadriyatlar, xatti-harakatlar va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarni o‘z ichiga oladi.
Ekologik madaniyatning asosiy yo‘nalishlari:
- Ekologik bilim va savodxonlik:
- Ekologik muammolar haqida chuqur bilim: Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, havo ifloslanishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi kabi global va mahalliy ekologik muammolarning mohiyati, sabablari va oqibatlarini tushunish.
Tabiat qonunlarini bilish: Ekotizimlarning qanday ishlashi, tabiiy resurslarning cheklanganligi va inson faoliyatining ularga ta’sirini tushunish.
- Barqaror rivojlanish tamoyillari: Resurslardan oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va energiya tejash bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish.
- Ekologik tarbiya va ta’lim:
Oilaviy tarbiya: Ekologik madaniyat asoslari oiladan, bolalikdan shakllanadi. Ota-onalar bolalarga tabiatni sevishni, uni asrashni, resurslarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni o‘rgatishlari kerak.
- Ta’lim muassasalarida ekologik ta’lim: Bog‘cha, maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida ekologiya fanlarini chuqur o‘qitish, amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish. Darsliklarga ekologik mavzularni kiritish.
- Amaliy harakatlar va javobgarlik:
Resurslarni tejash: Kundalik turmushda va ish joyida energiya, suv, qog‘oz va boshqa resurslarni tejash.
Chiqindilarni boshqarish: Chiqindilarni saralash (plastik, qog‘oz, shisha va boshqalar), qayta ishlashga topshirish, chiqindilar hajmini kamaytirish (masalan, ko‘p marta foydalaniladigan sumkalardan foydalanish).
- Ekologik toza mahsulotlarni tanlash: Atrof-muhitga kam zarar keltiradigan, ekologik sertifikatga ega mahsulotlarni sotib olish.
Yashil makonlarni yaratish va asrab-avaylash: daraxt ekish, bog‘lar va xiyobonlarni obodonlashtirishda ishtirok etish, mavjud yashil hududlarni asrab-avaylash.
Ekologik aksiyalarda ishtirok etish: Tozalash aksiyalari, ko‘ngilli loyihalar va ekologik tadbirlarda faol ishtirok etish.
Ekologik madaniyatni oshirish: keng qamrovli yondashuv
Ekologik madaniyat – bu insonning atrof-muhitga ongli va mas’uliyatli munosabati, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik muammolarni anglash va ularni hal etishga hissa qo‘shishga qaratilgan bilim, ko‘nikma va qadriyatlar tizimidir. Zamonaviy dunyoda ekologik muammolar global miqyosga yetgan bir paytda, ekologik madaniyatni yuksaltirish har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu nafaqat davlat va jamoat tashkilotlarining, balki har bir fuqaroning mas’uliyatidir.
Ekologik madaniyatning asosiy yo‘nalishlari.
Ekologik madaniyatni yuksaltirish bir necha o‘zaro bog‘liq yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
Ekologik ta’lim va tarbiya: Bu yo‘nalish insonlarga bolalikdan boshlab atrof-muhit haqida bilim berish, ularda tabiatga mehr uyg‘otish va ekologik mas’uliyatni shakllantirishni nazarda tutadi.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida: Bolalarga tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish, chiqindilarni saralash kabi oddiy qoidalar o‘rgatiladi.
Umumta’lim maktablarida: Biologiya, geografiya, kimyo fanlari orqali ekologik bilimlar chuqurlashtiriladi, ekologik to‘garaklar tashkil etiladi.
Oliy o‘quv yurtlarida: Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha maxsus mutaxassislar tayyorlanadi, barcha mutaxassislik yo‘nalishlari bo‘yicha ekologik bilimlar beriladi.
Aholi orasida: Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, turli aksiyalar va tadbirlar orqali ekologik targ‘ibot ishlari olib boriladi.
Ekologik bilimlarni oshirish: Bu aholining atrof-muhit muammolari, ularning sabablari va oqibatlari to‘g‘risida xabardorligini oshirishni anglatadi.
Ilmiy-ommabop adabiyotlar: Ekologiyaga oid kitoblar, jurnallar, maqolalarni targ‘ib qilish.
Hujjatli filmlar va ko‘rsatuvlar: Ekologik muammolarni yorituvchi dasturlarni efirga uzatish.
Ochiq ma’ruzalar va seminarlar: Mutaxassislar ishtirokida ekologik mavzularda tadbirlar o‘tkazish.
- Ekologik ong va dunyoqarashni shakllantirish: Insonlarda tabiatga nisbatan falsafiy, axloqiy va etik qarashlarni rivojlantirish, ularni tabiatning bir qismi sifatida tushunishga undash.
Qadriyatlarni o‘zgartirish: Moddiy boyliklardan ko‘ra tabiiy muhit va sog‘lom turmush tarzi qadriyatlarini ustun qo‘yish.
Mas’uliyat hissini oshirish: Har bir insonning ekologik muammolarni hal qilishdagi shaxsiy mas’uliyatini anglash.
Faol fuqarolik pozitsiyasi: Aholini ekologik tashabbuslarda ishtirok etishga chaqirish.
Amaliy ekologik faoliyat: Ekologik madaniyatni yuksaltirish nafaqat bilim va ong darajasida, balki amaliy harakatlarda ham namoyon bo‘lishi kerak.
Resurslarni tejash: Suv, elektr energiyasi, gaz kabi resurslardan oqilona foydalanish.
Chiqindilarni saralash va qayta ishlash: Maishiy chiqindilarni alohida yig‘ish va ularni qayta ishlash imkoniyatlaridan foydalanish.
Atrof-muhitni obodonlashtirish: Daraxt ekish, aholi punktlarini tozalash aksiyalarida ishtirok etish.
Kam uglerodli turmush tarzi: jamoat transportidan foydalanish, velosipedda yurish, energiya tejamkor texnikalardan foydalanish.
Ekologik madaniyatni yuksaltirishning ahamiyati.
Ekologik madaniyatni yuksaltirish quyidagilar uchun muhim:
Tabiiy resurslarni asrash: Suv, yer, o‘rmonlar, hayvonot dunyosi kabi qimmatli resurslarni kelajak avlodlar uchun saqlab qolish.
Ekologik xavfsizlikni ta’minlash: Atrof-muhit ifloslanishining oldini olish, inson salomatligiga zararli ta’sirlarni kamaytirish.
- Barqaror rivojlanishga erishish: Iqtisodiy taraqqiyotni ekologik muvozanat bilan uyg‘unlashtirish.
- Aholi salomatligini mustahkamlash: Toza havo, suv va sog‘lom ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash.
- Jamiyatda ekologik mas’uliyatni oshirish: Har bir fuqaroning atrof-muhitni muhofaza qilishga hissa qo‘shishini rag‘batlantirish.
Ekologik madaniyatni yuksaltirish uchun yana qanday amaliy choralar kerak?
Mahalliy darajada ekologik loyihalarni qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish:
«Eko-mahalla» dasturlari: Har bir mahallada atrof-muhitni tozalash, ko‘kalamzorlashtirish, chiqindilarni saralash va qayta ishlash bo‘yicha mahalliy aholini jalb qilgan holda doimiy loyihalarni amalga oshirish. Eng namunali mahallalarga grantlar va mukofotlar ajratish.
Jamoatchilik ekologik nazoratini kuchaytirish: Mahalla fuqarolar yig‘inlari huzurida ekologik guruhlar tuzish va ularga atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiatni ifloslantirish holatlarini aniqlash va tegishli organlarga yetkazish vakolatlarini berish.
Chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish:
Chiqindilarni qayta ishlashning zamonaviy texnologiyalarini joriy etish: Xorijiy tajribani o‘rgangan holda, plastik, qog‘oz, shisha va organik chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha samarali zavodlar va korxonalarni barpo etishga investitsiyalarni jalb qilish.
«Nol chiqindi» konsepsiyasini targ‘ib qilish: Aholi o‘rtasida chiqindi hosil qilishni kamaytirish, moddalardan qayta-qayta foydalanish va ularni qayta ishlash g‘oyalarini keng targ‘ib qilish. Masalan, bir martalik plastik idishlardan voz kechish, cho‘ntak o‘rniga ko‘p marta ishlatiladigan sumkalardan foydalanish.
Ekologik turizm va barqaror tabiatdan foydalanishni rivojlantirish:
Ekoturizm yo‘nalishlarini kengaytirish: O‘zbekistonning boy tabiati va bioxilma-xilligini saqlagan holda, ekoturizmni rivojlantirishga e’tibor qaratish. Bu orqali mahalliy aholi uchun qo‘shimcha daromad manbalarini yaratish va ularda tabiatni asrashga daxldorlik hissini kuchaytirish.
Tabiatni muhofaza qilish hududlarini kengaytirish va mustahkamlash: Qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va buyurtmaxonalar faoliyatini yanada yaxshilash, ularning hududlarini kengaytirish va bioxilma-xillikni saqlab qolish bo‘yicha xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish.
- Suv resurslaridan oqilona foydalanish madaniyatini shakllantirish:
Suvni tejaydigan texnologiyalarni ommalashtirish: Qishloq xo‘jaligida tomchilatib sug‘orish, sanoatda suvni qayta ishlatish tizimlarini joriy etishni rag‘batlantirish.
Aholi o‘rtasida suvga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish targ‘ibotini kuchaytirish: Suv tanqisligi muammosining dolzarbligini tushuntirish, har bir tomchi suvning qadriga yetishga o‘rgatish.
«Yashil» iqtisodiyot tamoyillarini keng joriy etish:
Qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tishni jadallashtirish: Quyosh va shamol energiyasidan foydalanishni rag‘batlantirish, bu sohaga investitsiyalarni jalb qilish.
«Yashil» biznesni qo‘llab-quvvatlash: Ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqaruvchi, energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llovchi korxonalar uchun imtiyozlar yaratish.
